İDA Bike
Fiziksel Bir Bisikletle Tarihe Yolculuk
Bir tasarım & geliştirme araştırması
A design and development study
Millî Eğitim Bakanlığı, Ayvacık 21 Eylül İlkokulu
Sütun Galerisi dünyası · yapay zekâ üretimiÇocuklar antik alanın bulunduğu köyde yaşıyor, ama geçmişini göremiyor
Fırsat
Üretken dünya modeliyle bir köy öğretmeni, içinde gezilebilen bir canlandırma üretebiliyor.
Sorun
Model inandırıcı bir görüntü üretiyor, ama neyin kazıda bulunduğunu, neyi kendisinin uydurduğunu söylemiyor.
Gereken
Çocuğa neyin bilindiğini, neyin tahmin olduğunu gösteren bir öğrenme deneyimi.
Tasarım üç hedefe dayanıyor
Yerel mirası tanıma ve sahiplenme
Amaç: çocuğun kendi köyünün geçmişini tanıması ve sahiplenmesi.
Yer temelli eğitim (Woodhouse ve Knapp, 2000)
Eğlenceli ve bedensel katılımlı sanal gezi
Çocuk izlemez; gerçek bir bisikletle gezer.
Uyarı: daha çok hareket kendiliğinden daha iyi öğrenme getirmez (Skulmowski ve Rey, 2018)
Doğru bilgi
Çocuğa neyin bilindiği, neyin tahmin edildiği açıkça gösterilir.
Ölçüt: London Charter (2009), Seville İlkeleri (2017)
Gerekçe: çocuk, görüntünün yapay zekâ üretimi olduğunun farkında olsun (Long ve Magerko, 2020)
Ciddi oyun ya da oyunlaştırma değil: puan ve kazanma koşulu yok. Bir oyun değil, bir deneyim.
Çocuğun kendi köyünün geçmişini gezerek ve doğru bilgiyle deneyimlemesi
Hangi gereksinimler?
Köy okulu öğrencileri için üretken bir dünya modeliyle kurulan yerel miras deneyimi neleri karşılamalı?
Hangi kararlar?
Tasarım ve geliştirme sürecindeki başlıca kararlar neler?
Yer
Apollon Smintheus Kutsal Alanı
Gülpınar, Ayvacık, Çanakkale
Kimin için
Aynı köyde yaşayan ilkokul ve ortaokul öğrencileri
Sonraki aşama
Ürünün öğrencilerle değerlendirilmesi.
Tasarım ve geliştirme araştırması: ilk üç aşama tamam
Ürün ve araç araştırması (Richey ve Klein, 2007)
Altı aşama: Peffers vd. (2007).
Üç hedef, dokuz tasarım ölçütü
1 · Tanıma ve sahiplenme
- İçerik çocuğun yaşadığı yerden gelir
- Deneyim çocuğu gerçek alana yönlendirir SP 3.1
2 · Bedensel katılımlı sanal gezi
- Gezinme bedensel hareketle yapılır
- Bisiklet düzeneği ucuz ve onarılabilirdir SP 6.2
3 · Doğru bilgi
- Her bilgi satırının kanıt düzeyi gösterilir LC 4.4 · SP 4.2
- Görüntünün yapay zekânın yorumu olduğu söylenir LC 4.4 · SP 4
- Kaynaklar listelenir LC 4.5 · SP 7.1
- Kararlar ve girdiler belgelenir LC 4.6 · SP 7.3
- Sonuçların kalıcı kaydı tutulur LC 5.3
LC: London Charter · SP: Seville İlkeleri · sayılar madde numaralarıdır
Kaynaktan pedala: üretim zinciri
Kaynaklar
Kazı yayınları, antik yazarlar
İstem ve görsel
Görsel senaryo, istem, başlangıç görseli
Genie 3
Gezilebilir dünya. Her üretimde farklı.
Web arayüzü
Sesli rehber, kanıt rozetleri, kaynaklar
Bisiklet
Pedal ilerletir, gidondaki düğmeler döndürür
Belgelenemeyen adım
Model kendi kararlarını verir. Bu yüzden iki ucu belgeliyoruz: girdiler (istem, görsel, kaynak) ve çıktının ekran kaydı.
Anlatım tek bir veri dosyasında
75 satır. Bilgi taşıyan 52 satırın her birinin düzeyi ve kaynağı kayıtlı. Sesli anlatım ve kaynaklar sayfası aynı dosyadan üretiliyor.
Pedal çevirdiğin sürece ilerlersin
Hız
Arka tekerlekte manyetik sensör → Arduino → Python betiği → ileri tuşu
Yön
Gidonda iki düğme → sola / sağa
Neden böyle?
Bilgisayar düzeneği klavye olarak görür; Genie tarafında değişiklik gerekmez. Parçalar ucuz ve yerinde onarılabilir.
Kutsal alanın beş bölümü, MS 150 dolayı
Görüntüler dünyalardaki sürüşlerin ekran kaydıdır; tamamı yapay zekâ üretimidir. “Bu sıra bizim rotamız; o çağda insanların tam olarak nasıl dolaştığını bilmiyoruz.”
52 bilgi satırı, beş kanıt düzeyi
Kazıda bulunan
biliyoruz
Antik yazar
eski bir yazar anlatıyor
Kanıttan çıkarım
buradan anlıyoruz ki
Araştırmacı hipotezi
arkeologlar düşünüyor, ama kesin değil
Yapay zekâ üretimi
bunu yapay zekâ hayal etti
Şenlikte: 24–26 Eylül 2026, Gülpınar
öğrenci düzeneği kullandı (tahmin)
Gösterim aşaması
Bu kullanım bir gösterim; araştırma verisi toplanmadı. Değerlendirme sonraki aşamada.
Yüzler bulanıklaştırılmıştır. Video sessizdir.
Kaynak denetimi iki grubun yetmediğini gösterdi
kaynaksız cümle
yanlış ya da fazla kesin düzeyde cümle
Denetim: 28 Eylül 2026; uzman görüşü alınmadan yapıldı. Bildiri hazırlığındaki yeniden denetim ikinci sürümde de üç sorunlu bilgi buldu.
Sürüm 1 → Sürüm 2
Dört geçici tasarım ilkesi, açık sınırlılıklar
Dört geçici ilke
- Her cümleye bir kanıt düzeyi. Model dayanağını söylemez.
- Ara düzeyleri atlama. İki grup bu bilgileri karşılamaz.
- Girdiyi ve çıktının kaydını belgele. İstem sonradan geri gelmez.
- Modelin kusurunu konu yap. “Aynı yere iki kez bak: değişebilir.”
Model sınır tanımıyor
Fare avludan çıkıp tepelerin üzerinde uçuyor. Dünyanın sınırı da fizik kuralları da tutmuyor.
Sınırlılıklar
- Etkisi bilinmiyor. Değerlendirme yapılmadı.
- Bisikletin öğrenmeye katkısı bilinmiyor. Pedal çevirmek içerikle anlamca bağlı değil.
- Kanıt düzeyleri sürüşten önce gösteriliyor; sürüş sırasında işaret yok
- İçerik alanyazın taramasıyla hazırlandı; uzman görüşü henüz alınmadı (SP 1.3)
- “Kazıda bulunan” 21 satırın 10'u ikincil kaynaktan; üç bilgi düzeltilecek
- Oturum yaklaşık bir dakika; tek bir ticari hizmete bağımlı
Üç soru hâlâ açık: ilki, görüntü mü akılda kalır, söz mü?
Önce
- Anlatım metinleri için uzman görüşü alınması
- Kaynağıyla örtüşmeyen üç bilginin düzeltilmesi
Sonra: öğrencilerle değerlendirme
- Öğrenci kazı bulgusu ile yapay zekâ üretimini ayırt edebiliyor mu?
- Deneyim, öğrencinin köyündeki alana ilgisini ve sahiplenmesini değiştiriyor mu?
- Bisikletle gezmek ile klavyeyle gezmek arasında fark var mı?
Teşekkürler
apollon.edumanu.com
serhatkabais@gmail.com
TÜBİTAK Bilim ve Toplum 4009 Köy Okullarına Yönelik Destek Programı, proje no 126B967: “Geleceğin Akıllı ve Sürdürülebilir Köyü: Troas'ta Bilim ve Teknoloji Şenliği”
Yapay zekâ kullanımı: dünyalar Genie 3, görseller Nano Banana 2, videolar Omni 1.1 ve Veo 3.1, seslendirme ElevenLabs ile üretildi; metinlerin derlenmesinde, kaynak denetiminde ve bildirinin yazımında bir büyük dil modelinden (Claude) yararlanıldı.
Denard, H. (Ed.). (2009). The London Charter for the computer-based visualisation of cultural heritage (Taslak 2.1). King's College London.
International Council on Monuments and Sites. (2017). The Seville Principles: International principles of virtual archaeology.
Long, D. ve Magerko, B. (2020). What is AI literacy? Competencies and design considerations. Proceedings of the 2020 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems içinde (ss. 1–16). Association for Computing Machinery.
Parker-Holder, J. ve Fruchter, S. (2025, 5 Ağustos). Genie 3: A new frontier for world models. Google DeepMind.
Peffers, K., Tuunanen, T., Rothenberger, M. A. ve Chatterjee, S. (2007). A design science research methodology for information systems research. Journal of Management Information Systems, 24(3), 45–77.
Richey, R. C. ve Klein, J. D. (2007). Design and development research: Methods, strategies, and issues. Lawrence Erlbaum Associates.
Skulmowski, A. ve Rey, G. D. (2018). Embodied learning: Introducing a taxonomy based on bodily engagement and task integration. Cognitive Research: Principles and Implications, 3(1), Makale 6.
van den Akker, J. (1999). Principles and methods of development research. J. van den Akker, R. M. Branch, K. Gustafson, N. Nieveen ve T. Plomp (Ed.), Design approaches and tools in education and training içinde (ss. 1–14). Kluwer Academic Publishers.
Woodhouse, J. L. ve Knapp, C. E. (2000). Place-based curriculum and instruction: Outdoor and environmental education approaches (ED448012). ERIC.
